ÜLMAN, HALUK

ANASAYFA

ÜLMAN, HALUK; 1860-1861 Suriye Buhranı; Ankara, SBFY, 1966.

Suriye’de Maruni-Dürzi çatışmasının kökenleri, nasıl yabancı güçler tarafından körüklendiği ve Osmanlıların bu krizi nasıl çözmeye çalıştıkları anlatılıyor.

1625 ve 1643 yılları arasında Capucin, Jésuite ve Charme tarikatlarına mensup papazlar Sayda, Beyrut, Trablusşam, Şam ve Haleb’e yerleşmişler; 1773’de bunlara Lazariste’ler de katılmış. (s.9)

Dürziler kendilerini bir Fatimi vezirine bağlıyorlar. Günün birinde Mehdi olarak yeniden çıkacağına inanıyorlar. Kendilerini “Arap Müslümanları” olarak görüyorlar. (s.7)

İngiltere Dürzileri kendine bağlamak istiyor. Dürzilerle ilk ilgilenen devlet adamı Palmerston oluyor. Lübnan’a misyonerler gönderiyor; Dürzi şeyhlerinden Numam Canbulat’ın kardeşini İngiltere’ye aldırıp okutmayı deniyor vb. (s. 11-12) Yavuz’dan beri Lübnan emirleri veraset hakkına sahip, yarı feodal beyler. (s.12)

1841’de Dürzilerle Maruniler arasında ilk çatışma. (s.15) 1841’den itibaren Maruniler güney Dürzi kesimlerine yayılarak oralara yerleşiyorlar. (s.17)

1845’de Hariciye Vekili Şekib Efendi Beyrut’a yollanıyor ve İngiliz ve Fransız konsolosların yerel halkı nasıl kışkırttıklarını görüyor. (s. 20)

Maruni köylülerin Maruni ve Dürzi toprak sahiplerine karşı açtıkları anti-feodal savaşı din adamları da destekliyor. Kendi nüfuzları da artıyor. (s. 27)

1860’da büyük kapışma. Bazı yazarlara göre bunu İngiliz-Fransız çekişmesi hazırlıyor. (s.28) Karışıklıklar üzerine Kanal çalışmaları durunca III. Napolyon, Kanal çalışmalarını başlatmak için, Osmanlı Devleti ile Mısır arasında bağımsız bir devlet kurmayı düşünüyor. (s. 32)

1860 olaylarından sonra Fuat Paşa Suriye’ye gönderiliyor. (s.34)

Fuat Paşa’nın hazırladığı rapora göre Islahat Fermanı’nın getirdiği hukuki eşitlik, Hıristiyan desteğiyle birleşerek, tüm Suriye ve Lübnan’da olumsuz sonuçlar yaratmış. İngiliz raporları da Müslümanların durumunun kötüleştiğini gösteriyor. (s. 35) Sayda valisi Marunilerin müracaatına rağmen tedibe engel olmamış. Çeşitli yerlerde binlerce Maruni öldürülüyor. (s. 37)

Başka önemli bir konu: Amerikan iç savaşı pamuk arzını azalttı. Bu Fransa’yı Hindi-Çini’ye yerleşmeye itiyor. İpek üretimi için ise Suriye’yi seçmişler. Dokumacılar hükümet üzerine baskı yapmış. (s. 49) Uzun çabalardan sonra (Fransız müdahalesi vb.) 1861’de beş Avrupa devletiyle Osmanlı Devleti arasında 17 maddelik bir “Lübnan Nizamnamesi” imzalanıyor. Babıali, büyük devletlerin elçilerini dinleyerek, bir mutasarrıf seçecek. On iki kişilik bir Merkezi Yönetim Meclisi kurulacak (2 Maruni, 2 Dürzi, 2 ortodoks, 2 katolik Rum, 2 mütevali, 2 Müslüman). Feodal haklar kalkacak; Lübnan altı bölgeye bölünecek. (s.121)