ŞİŞMAN, ADNAN

ANASAYFA

ŞİŞMAN, ADNAN; Tanzimat Döneminde Fransa’ya Gönderilen Osmanlı Öğrencileri (1839-1876); Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2004.

Osmanlıların “batılılaşma” çabalarını anlamak için önemli bir kaynak. Eser esas itibariyle 1839-1876 dönemini inceliyor; fakat giriş bölümünde daha önce si de ele alınıyor. Mehmed Esat Efendi Mirat-ı Mühendishane-i Berri-i Hümayun (İstanbul, 1312) ve Mirat-ı Mekteb-i Harbiye (İstanbul, 1310) adlı eserlerinde öğretmen yetiştirmek üzere Paris, Londra ve Viyana’ya gönderilen öğrenciler hakkında bilgiler vermiş. (s. 3). Bernard Lewis de The Middle East and The West (Londra, 1963) başlıklı eserinde II. Mahmut’un 1827’de, büyük bir muhalefete rağmen, çeşitli ülkelere 150 kadar öğrenci gönderdiğini yazmış. Richard L. Chambers ise Hariciye arşivini değerlendirerek Paris’te kurulan Mekteb-i Osmani (1857-1874) hakkında ilginç bilgiler vermiş. Aslında öğrenci gönderimi 1830’da başlamış.

Kavalalı Mehmed Ali Paşa Osmanlılardan da önce harekete geçmiş: 1815’te İtalya’ya matbaacılık öğrenmeye gönderilen Massâbiki Avrupa’ya gönderilen ilk Osmanlı öğrenci sayılıyor. Osman Nureddin de 1818’de Paris’e gönderiliyor. Bu zat Fransa’da Fransızca, İngilizce ve matematik tahsili yaptıktan sonra 1820’de Kahire’ye dönerek önemli görevlerde bulunuyor; Bulak Kütüphanesi’nde müdürlük, Donanma komutanlığı vb yapıyor. (s. 3).

Bizden ilk gidenler arasında Edhem Paşa, Ahmet Vefik Paşa, Mehmet Emin Paşa gibi sadrazamlığa kadar yükselmiş olanlar var. Edhem Paşa, Ecole des Mines’i birincilikle bitirmiş; A. Vefik Paşa, Saint Louis lisesinde okumuş vb.. İlk gidenler Kapudan-ı Derya ve sadrazam Koca Hüsrev Paşa sayesinde gitmişler..

Yazar Tanzimat’tan sonra giden öğrencileri iki gurupta inceliyor:

1) 1840’da gidenler: İki Müslim, dokuz gayri Müslim on bir öğrenci.. Biri fen, diğer hepsi tıp tahsili görüyor.

2) 1847-56 arasında gidenler. Askerlik, topçuluk, dil, matematik ve astronomi, tıb, hukuk gibi öğrenim dalları için.. 1849’da gidenler arasında Şinasi de var. 1852’de Cezayirlioğlu Mıgırdiç de kendi parasıyla manüfaktür, ticaret ve tıp tahsili için yedi Ermeni öğrenci gönderiyor. (s. 18).

3) 1857-64 yılları arasında da Fransa’ya 38’i Müslim, 23’ü gayri Müslim 61 öğrenci yollanıyor. 1857 yılı aynı zamanda Mekteb-i Osmani’nin açıldığı yıl. Eserin büyük bir kısmı bu okulun tanıtılmasına ayrılmış..

1857’de kurulan okula yedi kişiden oluşan bir “Denetim Komisyonu” hâkim. Müdür, Ali Nizami Bey; Sefaret müsteşarı Agop Efendi başkan yardımcısı; gerisi Fransız.. Komisyon Başkanı, Fransa Maarif-i Umumiye başkâtibi ve personel müdürü Gustave Rouland. (s. 26). Bu mektep, beklenen verim alınamadığı için, 1864’te lağvediliyor. Onun yerine daha az masraflı Galatasaray Lisesi kuruluyor.

1839-1876 arasında Fransa’ya gönderilen öğrencilerden 171’i (% 71) Müslim, 73’ü (% 29) gayri Müslim idi (s. 85).