GUİZOT, FRANÇOİS

ANASAYFA

GUİZOT, FRANÇOİS; Mémoirs pour Servir á l’Histoire de mon Temps; Paris, 1860-1867. 8 Cilt.

Ünlü Fransız tarihçi ve devlet adamı (1787-1874)

1830-48 arasında iç işleri, eğitim ve dış işleri bakanlıkları yaptı. 1848 İhtilali’nden önce de (1847-1848) başbakan idi. Batı ve Fransa tarihi konularında çok sayıda eseri var. Tanzimatçı Reşit Paşa’ya akıl hocalığı da yapıyordu. Anılarında Doğu Sorunu ve Reşit Paşa ile ilgili bazı saptamalarını aktarıyorum.

1833’te bakan iken Fransa Tarih Derneği’nin kurulmasında ön ayak oldu. Dernek yüz kadar kurucu üye ile kuruldu ve 25 yılda 71 cilt (daha önce yayınlanmamış) anı ve belge neşretti. Derneğin üyeleri arasında A. Thierry, Mignet, Fauriel, Cousin ve A. le Prévost da bulunuyordu. (cilt. III. S.179) Bunlardan Thierry ve Mignet tarihi açıklamalar sınıfsal boyutu sokan ve bu açıdan tarihi maddeciliği hazırlayan tarihçilerdir. Marx, mektuplarında Thierry için çok övücü bir dil kullanmıştır.

Yazarın belirttiğine göre, Paris Üniversitesi’nde 1834’te bir Anayasa Kürsüsü kuruldu. (III. s. 123 ve 379)

Şark Meselesi hakkında ilginç bir açıklama: Neden adı Şark Meselesi? Çünkü bütün Asya’yı ilgilendiriyor. Asya, büyük Avrupa devletlerinin rekabet ve hırs alanı haline gelmiş. Ve “Osmanlı İmparatorluğu Asya’nın yolu ve Babıali’de Asya’nın anahtarı!” (cilt: IV, Paris, 1861. s.325) Guizot’nun Osmanlı Devleti ile ilgili görüşü evrimci; çöküş hızlandırılmamalı, Avrupa dengesi bozulur; oysa nasıl olsa kendiliğinden ölecek! (cilt. IV. s.330-331)

1832-1836 arasında (Mısır krizi esnasında) büyük devletlerin Şark Sorunu’na bakışları:

1) İngiltere ve Avusturya: “basit ve sabit bir fikir”. “Osmanlı Devletini devam ettirmek ve düşmanlarına karşı korumak”;

2) Rusya: “Osmanlı devletini, güçlendirmeden, muhafaza etmek ve onu koruyarak hakimiyet altına almak”;

3)  Prusya: Rusya’yı kırmadan İngiltere ve Avusturya’ya meylediyor;

4) Fransa: İkili oynuyor: “hem sultana hem de Paşa’ya yardım etmek istiyor; İmparatorluğu korumak ve Mısır’ı büyütmek” istiyor. (Cilt. IV. s.43-44)

“II. Mahmut yok ettiği yeniçeriler kadar Türktü ve çabalarının amacı, halklarının idaresini ve sosyal durumunu düzeltmekten çok heryerde iktidarını pekiştirmekti.” (Cilt VII. s. 244)

Mustafa Reşit Paşa reformist olarak şöyle eleştiriliyor:  “Reşit Paşa, ülkesinde giriştiği hareketin başarıya ulaşması için en gerekli niteliklerin birinden yoksundu. Türkiye’de güçlü bir reformcu olamayacak kadar az Türktü. Büyük Petro Rusya’yı Avrupa uygarlığına sokma girişiminde derin bir şekilde Rus’tu ve Rus kaldı… Genç yaşlarından itibaren Türkiye ile Avrupa ilişkileri içinde yetişmiş ve bu konularda angaje olan Reşit Paşa özellikle bir Avrupa diplomatı oldu… Türk Hükümeti’nin Avrupa hükümetleri içinde bir çeşit özümlenmesini, ülkesinin ve sultanın Avrupa politikası içindeki yerini ve ağırlığını koruyabilmesi için tek çare olarak görüyordu. Türkiye’yi Avrupa’da tutabilmek için, Avrupa’yı Türkiye’de tatmin etmek: devamlı hakim düşüncesi bu oldu!”. (cilt. VII. s. 244-245)

F. Guizot reformlar konusunda umutsuz; fakat Avrupa dengesinin korunması ilk kaygısı!..