CARMONT, PASCAL

ANASAYFA

CARMONT, PASCAL; Les Amiras, Seigneurs de L’Arménie Ottomane; Paris, Salvatore, 1999.

Yazar Sao-Polo, Johannesburg ve İskenderiye’de konsolosluk yapmış. Kendisi de “Amira” ailesinden geliyormuş. Eserinde bu manevi mirastan yararlandığını söylüyor.

Yazar “jenosit”i şiddetle kınamakla beraber, bir anlaşmanın olduğu, Türkiye’nin Ermeni etkisinde kaldığı daha önceki dönemi unutmayalım diyor. (s.16) Kaynakçası esas itibariyle  Ermeni tarihçiler. Bunun dışında Urquhart, Ubicini gibi yazarları da okumuş. Marie Sevadjian’ın da “L’Amira” (Paris, 1927) başlıklı bir eserine gönderme yapıyor. Kaynakları arasında dikkati çeken başka bir çalışma olarak da Onnick Jamgocyan’ın Les Finances de L’Empire Ottoman et les Financier de Constantinople, 1732-1853 (Paris, 1988) başlıklı bir doktora tezi var.

Yazar giriş olarak Ermeni tarihini ve Amira’nın tarihi kökenlerini açıklıyor. Kendisine göre Amira sınıfı Ermeniliğe ihanet etmedi. İslama hizmet etmediler. (İhanet bu oluyor) Diyor ki “açıkça ve hiçbir rahatsızlık duymadan Türk kartını oynadılar. Fakat özerk bir karttı bu. Farkları ve eylemlerinin ilginçliği burada!” (s. 31). Amira’nin (1715’de) iktidara gelişini Vartabed (ilahiyat doktoru) Ohannes Golod’a bağlıyor. Amiralar görevlerin satılmasından zekice yararlandılar. (s. 39) XVII sonları ile XIX ortaları arasında yüz kadar “magnat” oluşturdular. Ter Minasyan bunları “yeni bir aristokrasi” sayıyor. (s.43)

Ermeniler bu dönemde Rum ve Yahudi rakiplerini elimine ederek ön plana çıktılar. (s.50) Van Moor bunların tablolarını yaptı. (Örn. İskambil oynayan Amiralar; Rijk Müzesinde bulunuyor. Bk. Armenag Bey Sakız; Pages d’Art Arménien; 1940) Bunlar “büyük bir ihtimalle” Katolikler.

1842’de önemli bir banka yapısı oluşturdular. Anadolu ve Rumeli Kumpanyası kuruldu. Altı Amira’dan oluşan bir yönetim kurulu var. İmparatorluğun bütün gelirlerini toplayacaklar. Zirvede de Artin Amira Yevgenian var. Bunun bir kardeşi Müslüman olmuş. (Başka Müslüman olan yokmuş!)

Hem iç kavgalar hem de dış rekabet Amira sınıfını çökertti. Asıl neden de ikinci neden. Avrupa, özellikle İngiliz bankaları kurulmaya başladı. Bunlar daha modern kuruluşlar. Amira’nın finans tekeline son verdiler. (s. 86) Bir neden de Patrikliğin, artık despotik sayılan yetkilerini 1863 Şart’ı ile kaybetmeleri. Fransa’dan gelen yeni bir sınıf bunu elde etti. Çöküş 1860-1866 arası olarak veriliyor.

Büyük Amira aileleri: Mumcuyanlar, Dadyanlar, Karakahyalar, Balyanlar, Duzoğulları, Noradungyanlar vb.

Dadyanlar Van kökenli. İlk yükselen Arakel Dad Amira (1753-1812). Barutçubaşı oluyor.

Yazar Ermenilerle Türkleri hep ırk kökenlerine göre ayırıyor. Ermeniler İndo-Europeen; Türkler Turan ırkından diyor. (s.124)