KÜTÜKOĞLU, MÜBAHAT S.

ANASAYFA

KÜTÜKOĞLU, MÜBAHAT S.; Osmanlılarda Narh Müessesesi ve 1640 Tarihli NARH DEFTERİ; İstanbul, Enderun Kitabevi, 1983.

Osmanlılar -İslam devletleri geleneği izinde- narh sistemi ile sıkı bir fiyat kontrolü yapıyorlardı. Yazar Lûtfi Paşa’nın (Asafnâme) ve Mustafa Ali’nin eserlerinde bunun teorik dayanaklarını buluyor.

Narh olağan hallerde konulanlar ve olağanüstü hallerde konulanlar olmak üzere iki türlü. Bu ikinciler kıtlık, doğal afet, sikke tağşişi vb gibi hallerde –düzeltmeler şeklinde- konuluyor. Yiyecek, giyecek, ev eşyası vb yüzlerce mal gruplar haline sayılmış. Defterde bunlar üç kısımda veriliyor. İlk kısım 162, üçüncü kısım 43 başlık altında verilmiş; ikinci kısımda ise bütün gıda maddeleri bir başlık altında veriliyor; Fırıncı, kasap, bakkal, manav, balıkçı, börekçi, tatlıcı, turşucu vb gibi gruplar yapılmamış. Çok kârlı bir ticaret konusu olan köleler bile var. Bunlara ait fiyat verilmemiş; sadece esircilerin adları verilmiş. Bazı kadın esircilerin esir olmayan genç kızları da esirmiş gibi gösterip satmaları sık rastlanan bir olaymış (s. 84). Ayrıca Kızılbaşlara, Yahudilere ve Hıristiyanlara köle satılmaması hakkında divan hükümleri var. Yazar bu konuda İstanbul kadısına gönderilen 23 Nisan 1605 tarihli hükmü hatırlatıyor (A. Refik; Hicri XI. Asırda İstanbul, s. 25-26).

Eserin zayıf tarafı bütün narh mekanizmasını tıkır tıkır işleyen bir olgu gibi sunması. Oysa burada devlet ya da devletin kayırdığı çıkarlarla esnafın çıkarları sık sık karşı karşıya geliyor. Narhın tespitinde –fiyatı tespit eden kendisi olmasa da- en önemli rolü muhtesip oynuyor. Muhtesip aslında narhı teftiş eden adam. “Aslında esnafla daimi surette temasta bulunduğundan piyasayı en iyi bilen ve fiyatları en uygun şekilde tespit edebilecek olan şahıs muhtesipti. O bu işi yaparken esnaf üzerine önceden konan vergileri de hesaba katmağa mecburdu” (s. 21). Kadı ona danışıyor. Ayrıca sadrazamlar bile heyet halinde “kola çıkıyor”, yani teftiş yapıyor. İhtisap iltizam usulü ile bir yıllığına en yüksek bedeli ödeyene veriliyor. Muhtesip de ihtisap resimlerini topluyor.

—Balta Limanına Giden Yol: Osmanlı-İngiliz Münasebetler (1580-1850); Ankara, Türk Tarih Kurumu, 2012.