ANDERSON, M. S.

ANDERSON, Matthew Smith, The Eastern Question, The Great Powers and the Near East 1774-1923;

Londra, 1970.

Eser Doğu Sorunu’nu daha çok egemen ideolojiyi yansıtan kaynaklara dayanarak anlatıyor. Yazar, Doğu Sorunu’nun “Osmanlı İmparatorluğu’nun 18. yüzyılda çökmeye başlamasından ve bu çöküşün Avrupa devletleri arasında yarattığı rekabet ve Avrupa devletlerinin emelleri” yüzünden ortaya çıktığı ve Lozan Anlaşması ile de sona erdiği kanısında. (s. 397). Sunuşunda bir özgünlük iddasının olmadığını, öğrenciler için hazırlanmış bir ders kitabı niteliğinde bulunduğunu söylüyor. Bu konuda bir referans kitabı. Toplumsal, sınıfsal  analizler söz konusu değil. Narratif (öykücü) bir eser. Kaynakçasında Osmanlı Devletiyle ilgili sosyolojik yorumlar yapmış düşünürler ve seyyahlar yok. Bir “siyasal tarih” kitabı.

Eserin İdil Eser tarafından çevirisi “Doğu Sorunu 1774-1923” başlığı ile 2000 yılında Yapı Kredi Yayınları’ndan çıktı. Eleştirel bir gözle okunmak şartıyla yararlı bir eser. Sonuç bölümünde şu satırları okuyoruz: “Doğu Sorunu onlarca yıl boyunca uluslararası ilişkilerin önemli bir bölümünü oluşturmuştur. Ancak konuyla ilgili diplomatik faaliyetlerin çoğu, konuya harcanan siyasi ve duygusal enerji, boşa harcanmıştır. Büyük Güçler birbirinin etkisini yok etmeye çaba sarfetmişler ve Yakındoğu’da kendileri arasında işler bir denge yaratmayı ve Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşünü ertelemeyi başarmışlardır” (s. 405).

Yazara göre bölgede “gerçek bir ilerlemeyi” sömürgecilik ve emperyalizm değil de “Büyük Güçler’in birbirlerine duydukları karşılıklı şüphe” önlemiştir! (s. 406). M. S. Anderson zaten Doğu-Batı ilişkilerinde “idari ve ekonomik alanda büyük aşama”nın da sadece Mısır ve Hindistan’da (yani iki sömürgede!) gerçekleştiği kanısındadır! (s. 407). Bunlara rağmen yazarın “boşa harcandığı”nı söylediği diplomatik çekişmeler hakkında çok zengin bir kaynakçaya dayanarak verdiği bilgiler gayet yararlıdır.

Aynı yazar — Great Britain and the Russo-Turkish War; The English Historical Review; 1954, cil. 49.

İngiltere II. Katerina’nın iktidara gelişinden Küçük Kaynarca’ya kadar Rusya’ya büyük ilgi gösterdi. Fransa’ya karşı anlaşma zemini hazır. 1769 sonbaharında “bu kuvvetlerin (Rus donanmasının) birdenbire Akdeniz’de görünmesi XVIII. yüzyılın en çarpıcı olaylarından birini teşkil etti.” “İki Rus filosunun Baltık’tan Akdeniz’e transferi Britanya Hükümeti’nin ve birçok Britanya vatandaşının aktif yardımı olmadan çok zor gerçekleşebilecek bir şeydi.” (s. 44) Filolardan birini İngiliz kaptan John Elphinston yönetti. İngilizler sonra da Rumları ayaklandırdı. Çeşme’de Osmanlı donanması yakıldı. Vb.. (s. 46)