BELDİCEANU-STEINHERR, IRENE

BELDİCEANU-STEINHERR, IRENE; Les Laboureurs Associés en Anatolie, XV-XVI. Siėcles; (in Contributions á l’Histoire Economique et Sociale de l’Empire Ottoman. Kolektif eser; Koleksiyon Turcica III. Louvain, Ed. Peeters, 1983)

Barkan İstanbul, Edirne ve Bursa civarındaki “ortakçı kulları” incelemişti. Serf kökenli bu ekicileri II. Mehmet sürgünle bu bölgelere yerleştirmişti. Bunlar (ayrıca) Ankara, Aydın, Bolu, Hamid, Hüdavendigar, İçel, Kütahya, Menteşe, Karaman, Saruhan ve Teke’de bulunuyorlar. Rum eyaletlerinde, Kayseri’de, Trabzon’da, Doğu ve Güney Doğu eyaletlerinde yoklar. (s.94-95) Yazarın bulguları tahriri defterlerine dayanıyor.

Bunlar üç türlü toprak üzerine yerleştirilmişler: 1) Raiya çiftliğe (vergisi timarlı sipahiye gidiyor), 2) Timarlının hassa çiftliğine; 3) Emperyal haslara.

Reaya çiftliklerde sayıları çok az. Hassa çiftlikleri daha çok bunlar işliyor. Sultan vb. hasları ise hemen tamamen bunlar tarafından işleniyor. “Sonuç olarak gerçek ortakçı cemaatleri bulunuyordu.” (s. 95) Timar sahibi öküz, tohum vb. veriyor. Öşürün (dime) yarısına el koyuyor. Reaya çiftlikleri köylünün. Burada da timarlı sipahi ortakçı kullanabiliyor. Bunlar Müslüman (serf kökenli değil.) Reaya timarlıya resmi tapu ödüyor; tohum, öküz, araç alıyor. (Kayıtlarda “yazılı ortak” diye de geçiyor.) (s.97)

Aydın, Karaman, İçel’de “ortakçı cemaatleri” daha çok emperyal hasları işliyorlar. Olağanüstü vergilerden (avarızı divaniye) muaflar. Resmi çift, resmi koyun da ödemiyorlar; fakat Aydın’da ödüyorlar; yani türdeş bir yapı yok. Öşür de ödüyorlar. Sistemin çöküşü II. Beyazıt zamanında başlıyor. Nedenini anlaşılmıyor. Çoğu yerlerde reaya statüsüne geçtiler. Devlet bu tarz işletmeleri verimsiz bulmuş. (s. 103)