DUC DE VALMY

ANASAYFA

DUC DE VALMY; La Turquie et L’Europe en 1867, Paris, 1867.

Yazar yeniçeri kırımı ve Navarin Vakası sırasında Fransız elçiliğinde ataşe imiş. Abdülaziz’in seyahatinin siyasal havayı tamamen değiştirdiği kanaatinde. Lord Chatam’ın “Osmanlı İmparatorluğu’nun varlığının Avrupa dengesi açısından zorunlu olduğundan kuşku duyanlarla tartışmıyorum” şeklindeki “ünlü” sözlerini alıntılıyor (s. 6).

Giri ayaklanması vergi sorunu ile başladı. Ada, tuz vergisinden muaf idi. Konmak istenince Müslümanlar evet, Hıristiyanlar hayır dedi (s. 8). Adada 105 bin Müslüman, 200 bin Rum var; fakat zenginlik toprağın 2/3’üne sahip olan Türklerde. Giritli Müslümanlar 30 bin kişiyi kendi ceplerinden silahlandırmak istemişler; sultan “evet” dese ayaklanma olmazmış; fakat “hayır” demiş.

Abdülaziz, Londra’da Kraliçeye “Hıristiyan tebaamı Müslümanlarla eşit kılmayı sadece bir ödev olarak görmüyorum; bunda hanedanım için bir çıkar da görüyorum; çünkü 36 milyonluk tebaa üzerinde, ancak, aralarında din dışındaki tüm engelleri kaldırarak hüküm sürebilirim” demiş (s. 13).

Vilayet Kanunu ülke entegrasyonu için çare olarak görülüyor. Ademi merkeziyetçiliğe dayanıyor; kabul edilmesi büyük başarı oldu. Kanun, “yerel ayanın (notables) da desteklediği, olağanüstü iktidara sahip idareciler yarattı” (s. 13).

“Yeniçeriler askeri reformlara karşı silah elde savaştılar; fakat ilkeler için değil, pretoryen güçlerini korumak için savaşıyorlardı” (s. 37). Kapitülasyonlar yabancılar lehine “egemenliğin özüne aykırı dokunulmazlıklar haline geldi, bunların eskiden bir mazereti  vardı; fakat bugün yok.

“Doğu uygarlığının gerçek  düşmanı Müslümanlar değil (ne karakter ne de gelenek dolayısıyla uygarlık düşmanı olabilirler), fakat bizzat hükümetler.” (iddiaları bağımsız bir millete verebilecekleri himaye hakkından fazla). Bundan da tehlikeli protektoraları, ülkedeki Hıristiyanlar üzerindeki protektora. (s. 52-53).

Vilayet Kanunu, “daha önceki duruma göre idari ve sosyal bir devrimin öğelerini içeriyor”.  Kanunla Vilayet, Sancak, Kaza ve Köy şeklinde idari birimler yaratılıyor (s. 109). Yöneticiler: Vali ve yardımcıları, muhasebeci, maktupçu, alaybeyi, alay müfettişi, hükkamı şerife vb.

Köy idaresi ilginç.  Köylere iki muhtar (20’den az haneli köylere bir muhtar) seçiliyor. 18 yaşını bitirmiş, senede en az 50 kuruş vergi ödeyen herkes muhtar seçimine katılıyor. Seçilmek (1 yıl için) için ise  30 yaşını bitirmiş olmak ve yılda en az 100 kuruş vergi vermek gerekiyor. Muhtara en çok 12 kişilik İhtiyarlar Meclisi yardımcı oluyor. Muhtar vergi ajanı. İhtiyarlar Meclisi vergiyi cemaatler arasında paylaştırıyor. Madde 65: “Her cemaat muhtara tevdi edilmiş olan mali yetki işlemlerine hep birlikte yanıt veriyor” (s. 141). Korucu, bağcı vb gibi elşemanlar da var.