BİRGE, J. KİNGSLEY

BİRGE, J. KİNGSLEY; The Bektashi Order of Dervishes; Londra, 1937.

1897’de, Prof. Browne Paris’te Hurufi mezhebini inceliyor ve iki el-yazması buluyor. O zaman Hurufi metinlerini Bektaşiler kullanıyorlarmış. Hurufilerin kurucusu Fazlullah’ı Bektaşiler yaşatıyor. (s.17-18) Fazlullah Hurufi’yi Bektaşiliğin gerçek kurucusu sayıyor. Bektaşilerle aleviler arasında da ilişkiler var.

Yazara göre Hacı Bektaş diye biri XIII. yüzyılda Anadolu’ya gelmiş, Kırşehir civarına yerleşmiş bir Türkmen Baba lideri. Eski Türk geleneklerini, Orta Asya’lı sufi Ahmet Yesevi’nin geleneklerini taşıyor. (s.51) XIV. yüzyıl başlarından itibaren Osmanlı askeri “kariyeri” ile birleşiyorlar.

Bektaşi tarihinin ikinci dönemi, 1500’lerde Balım Sultan adında bir liderin zuhuruyla başlıyor. Dimetokalı imiş; bir rivayete göre anası Hıristiyan imiş. Balım Sultan ibadet usullerini (ritüeli) getirdi. Hurufilik etkili olmaya başlamıştı. Yazar bunlar ayrı sistem diyor; fakat etkileşim olmuş. (s.60)

1502’de Safavileri kuran Şah İsmail, Bektaşiler ve Kızılbaşlar üzerinde çok etkili oldu. 1826 kırımına rağmen gizlice yaşamaya devam ettiler. (s.78)

Arnavutlar arasında Bektaşilik çok gelişti. (s.70-71) Tepedelenli Ali Paşa da Bektaşi olmuştu. (s.72) 1869-1876 arasında bol yayın ve propaganda (“unprecedented puplicity”) olmuş. Abdülhamit bunları yasaklamış. (s.81)