KUTAY, CEMAL

ANASAYFA

KUTAY, CEMAL; Sultan Abdülaziz’in Avrupa Seyahati; İstanbul, Boğaziçi yayınları, 1991.

Eser, esas olarak, 1867 gezisine katılan Hafız Ömer Faiz Efendi’nin (ölümü 1875) not ettiği izlenimlere dayanılarak yazılmış. Sergi konusunda Faiz Efendi şunları yazmış: “Bütün dünya milletleri neleri var, neleri yok, buraya taşımışlar. Sanayi ilerlemesi karşısında hayrette kaldık. Aziz dostum Halimî Efendi ile nemli gözlerimizi sildik”. (s. 39). “Diyebilirim ki hayatımızda en büyük ilim ve sanayi dersini alıyorduk. Çünkü birçok pavyonlarda en ağır sanayi mamulleri bile imâl halinde gösteriliyordu. Bunları hayranlıkla seyrettik” (s. 40). 

Geziye katılan Şehzade Murat (o tarihte 27 yaşında) ile görüşen Faiz Efendi şunu anlatıyor. Paris Belediyesi’nin havagazı ile aydınlanmış halini hayranlıkla seyrederken, Şehzade’ye “ne garip!” demiş, “adeta güneşin ışıklarını almışlar, saklamışlar, gecelerin karanlığını gündüze çecirmek için kullanıyorlar!”.. Buna karşılık Faiz Efendi, “bizde de güneşle meşgul olanlarımız vardır; şairlerimiz” demiş. Bizde şairler, bunlarda  kimyagerler! “arada küçük bir fark var!” (s. 121). Şehzade Murat en büyük ilgiyi İngiltere’de görüyor. Öyleki o sırada yaşlı bulunan Windsor Sarayı’nda Sultan aziz için verdiği ziyafette Kraliçe Victoria’nın “derhal dikkatini çekiyor”. Güya Londra’daki dördüncü günde, Osmanlı elçisi Musurus Paşa, Lord Stanley’in kendisine, Kraliçe’nin bir torununu Şehzade Murat’a vermek istediğini söylemiş! Murat kusursuz Fransızcası, isabetli düşünceleri ve mükemmel dansları ile tam not almış!! (s. 98-99).

Kırk yedi gün süren seyahattan dönülürken Sultan, Fuat Paşa’ya Frenklerin bizden neden bu kadar ileri olduklarını soruyor. Fuat Paşa ise, Türkiye halkının daha zeki, daha vefakâr, sabırlı, mert vb” olduğunu söyledikten sonra “bizim halkımız maariften mahrumdur, ümmidir” diyor ve kurtuluş yolu olarak da “meşveretle, tebaayı Şahaneleri içinden en layık olanlarını bir Meclis halinde toplayıp, onlara selahiyet ve mesuliyet vermek”i gösteriyor. (s. 94).

Hafız Ömer Faiz Efendi, “Osmanlı Ricali” başlıklı eserde (Ali Rıza, Mehmet Galip) “zarif bir İstanbul Efendisi” olarak sunuluyor. Ali Paşa, Fuat Paşa, Yusuf Kamil Paşa ve Mustafa Fazıl Paşa’nın yalı ve konaklarında hususi dairesi varmış! (s. 103).