MİLLER, BARNETTE

ANASAYFA

MİLLER, BARNETTE; The Palace School of Muhammed the Conqueror; Cambridge, Harvard University Press; 1941.

Enderun, yani “Fatih Sultan Mehmet tarafından kurulan büyük askeri devlet saray okulu” II. Mahmut’a kadar sürdü. “Öğretim yaklaşık 12-14 yıllık bir süreyi kaplıyordu ve eşit bölümler halinde İslam ilimleri, fizik eğitim, savaş ve hükümet sanatı, ve el işleri öğretiminden oluşuyordu.” (s. 4) Çağdaşları (Paolo Giovio, 1538; Balyos Ottaviano Bon, 1608; Michel Baudier, 1624) çok övmüşler. Kuruluşundan itibaren iki yıl süreyle devlet adamları buradan çıktı: Lûtfi Paşa, İbrahim Paşa, Rüstem Paşa, Sokollu, Cigala, Sinan Paşa, Köprülü Mehmet Paşa, Damat İbrahim Paşa vb. Yazara göre M. d’Ohsson ve Hammer önemini tam kavramadılar. Önemini ilk keşfeden Lybyer (1913) oldu. (s. 9) Lybyer’a göre “liberal bilimlerle sistemli fizik eğitimi birleştiren özgül kombinezonuyla Eflatun’un Akademi’sine çok benziyordu. (s. 42) Buna karşılık “el işleri eğitimi” Türk kökenli.

II. Mehmet Bellini’den “erotik karakterde resimler” istedi; bunlar yapıldı ve bazıları o kadar güzel olduki sarayın duvarlarına asıldılar. (Giovanni Maria Angiolello; Historia Turchesca’dan naklen veriliyor. 1429-1520 arası; BN Fonds Italien, 1238.)  (s. 42) Angiolelo Vicenza’lı bir patrisyen ailenin çocuğuydu; 1470’de İnebahtı savaşında esir düştü ve Saray’da yıllarca köle olarak hizmet etti. Onun düşüncesine göre (ki “o yaşta bir esir için son derece tarafsız ve ölçülü bir düşünceydi”), “Sultan Mehmet II, şahane (splendid) bir zekaya ve bir sürü yeteneğe sahipti.” (s. 25) II. Mehmet yazar tarafından çok övülüyor. Tam bir kültür aşığı olarak sunuluyor.

Fatih Sultan Mehmet zamanında, Ata tarihine göre, Enderun Okulu’nun ders programında  “göçebe hayatı ve medeni hayat, diploması, yararlı ilimler, savaş sanatı ve çeşitli ilim ve sanatlar” ile ilgili dersler bulunuyordu. (s. 36) “Liberal arts” olarak Türkçe, Arapça, Farsça; Türk ve Fars edebiyatları; Arap gramer ve sentaksı; Kuran okuma ve tefsirler; ilahiyat, içtihat, hukuk dersler var. (s. 94) Bir çağdaş şunu yazıyor: “Türk asilleri, saray oğlanları, saray halkı diğer ulusların kibarlığını ve medeniliğini (urbanity) aşan bir terbiyeyle yetiştiriliyorlar.” (A. G. Toderini’den naklen: Literatura Turchesca, 1787). Barnette’e göre nazari (liberal) öğretim, fizik ekzersiz ve savaş sanatı kombinezonunda sadece Japon samurayları ile bir paralellik kurulabilir. (s. 94)

Arap ve Fars dil ve edebiyatı İslam kültürünün “humanities”ine tekabül ediyor. (s. 107)

Her konuda temel kitaplar (textbook’lar) var. Arap grameri: Kitab al Maksud; Kitab al İzzi. Temel Kuran tefsiri: Tefsiri Kadı (Baydavi). Hadisler: Buhari’nin “Sahih”i. sonra Multeka. “Eğitimin ana gayesi saray hizmetçilerine (pages) Sultana derin bir sadakat ve saygı aşılamaktı.”

1594 Osmanlı-İran savaşında Yeniçeri Ocağı Türk ve Müslümanlara açıldı. Aynı yıl Venedik balyosu Matteo Zane bunu bir “ihtilal” habercisi olarak niteledi. (s. 172) Guillaume Postel de benzer bir yorum yaptı. Mühtediler değişecek; sistem çökecek. Zane seviniyor! Gerçekten de XVII. yüzyıl sonlarında sistem çöktü. (s. 173) Fakat Türklerin kabulü zor ve geç oldu.

“Enderun Mektebi’nin giderek çöküşünün gözle görünür bir nedeni bizzat okulun içinde, saray oğlanlarının XVII. yüzyıldaki siyasal entrikalara katılmalarında bulunuyor.” (s. 175)